Jouw les met Expliciete Directe Instructie (EDI)

Wat moet je weten over EDI?

EDI staat voor Expliciete Directe Instructie. Deze didactiek is zeer effectief om je leerlingen bijvoorbeeld te leren rekenen of bij het aanleren van de spelling- en grammaticaregels. Bijna iedere leerkracht die lesgeeft aan de hand van het EDI-model, zweert erbij. Maar niet voor iedere les of bij elk vak werkt het even goed. In de lesmethodes van Faqta wordt het EDI-model gebruikt als dit goed past bij het leerdoel. Wanneer je bijvoorbeeld een nieuwe woordsoort aanleert, biedt EDI een goede structuur om de leerlingen het concept en de vaardigheid aan te leren. Maar bij sommige leerdoelen is een alternatief instructiemodel passender. Zo wordt een les over jeugdliteratuur of beeldtaal op een taalverkennende manier opgebouwd.  

De fases van EDI

Iedere les met EDI is opgebouwd aan de hand van het volgende stappenplan. EDI werkt alleen als je alle fases doorloopt en voortdurend het begrip bij je leerlingen controleert. Je kunt niet een stap overslaan. Ook niet bij de leerlingen waarvan je denkt dat ze met minder instructie af kunnen. EDI is pas effectief voor een leerling als die alle stappen meedoet (uitgezonderd de eventuele verlengde instructie). Onderstaande stappen zijn algemeen geldend voor EDI maar zijn zo opgesteld dat het in lijn is met hoe EDI is verwerkt in de lesmethodes van Faqta zoals Faqta Nederlands. 

De basis van Expliciete Directe Instructie

Wanneer je lesgeeft met behulp van Expliciete Directe Instructie volg je een vast aantal stappen met je leerlingen. Je herkent hierin misschien het GRRIM-model (Gradual Release of Responsibility and Instruction Model) wat gebruikt is als theoretische onderbouwing van EDI dat in meerdere didactieken, zoals close reading, terugkomt . Die basis ziet er als volgt uit:

• Ik doe het (modelen):
  De leerkracht doet de taak voor en legt hardop denkend uit wat hij of zij doet.
• Wij doen het samen (begeleide instructie):
  De leerkracht en de leerlingen oefenen samen de vaardigheid.
• Jullie doen het samen (samenwerkend leren):
  Leerlingen werken samen in tweetallen of kleine groepjes aan de opdracht.
• Jij doet het alleen (zelfstandig leren):
  De leerling past de geleerde vaardigheid volledig zelfstandig toe.

Met EDI werk je klassikaal

Kenmerkend voor EDI is dat je dit met alle leerlingen doet omdat iedere fase essentieel is voor het aanleren van een bepaalde vaardigheid. Het is een interactieve vorm van instructie waarbij je constant klassikaal bezig bent. Met de gehele groep volg je hetzelfde tempo, waarbij je met het GRIM model je leerlingen wel geleidelijk het leerdoel zelfstandig laat inoefenen. Kenmerken voor EDI ten opzichte van andere directe instructiemodellen zijn de kleine lesafsluiting en de controle van begrijp. Daarmee borg je dat de leerlingen een vaardigheid of concept op de juiste manier aanleren. Tijdens de klassikale basisinstructie maak je nog geen onderscheid in niveauverschillen tussen je leerlingen. Pas na de kleine lesafsluiting gaan leerlingen, op hun eigen tempo, zelfstandig met de verwerking aan de slag. 

Fase 1: Activeer de voorkennis

Je activeert de voorkennis met betrekking tot een concept, vaardigheid of kennis bij je leerlingen. De voorkennis kun je eventueel testen met een Controle van Begrip-vraag (CVB-vraag).

Fase 2: Deel het lesdoel met je leerlingen

Het is essentieel om dit doel expliciet met de kinderen te delen, bijvoorbeeld door het op het digibord te schrijven. Zo weten de leerlingen wat en waarom ze gaan leren. 

Fase 3: Instructie op het concept

De leerkracht geeft uitleg over het concept. Hierbij wordt de nadruk gelegd op het belang van de les en het aanleren van de vaardigheid. Met CVB-vragen controleer je of je uitleg duidelijk is. 

Fase 4: Instructie op de vaardigheid

De vaardigheid wordt door de leerkracht gemodeld. Dit doe je stap voor stap waarbij je jouw eigen denkproces hardop voordoet. Ook hier zet je CVB-vragen in. 

Fase  5: Begeleide inoefening

De leerlingen nemen geleidelijk het toepassen van de leerstof over. Dit is de overgang van instructie naar zelfstandige verwerking. Denk eraan om hier aandacht te besteden aan het controleren van begrip om te voorkomen dat je leerlingen zichzelf een verkeerde werkwijze aanleren.

• We doen het samen: Met de leerlingen voer je als leerkracht klassikaal het stappenplan uit bij een vaardigheid of vorm je begrip van het concept. Je doet het gedeeltelijk voor en de leerlingen doen de rest. Je controleert het begrip bij de leerlingen voordat ze gaan inoefenen.
• Jullie doen het samen: De leerlingen gaan samenwerkend de vaardigheid inoefenen of het concept. Ze laten zo zien dat ze het beheersen.

Fase 6: De kleine lesafsluiting

Dit is een belangrijk controlemoment. Je toetst in deze fase uitgebreid het leerdoel met behulp van CVB-vragen (Controle Van Begrip-vragen). De leerlingen geven hun antwoord bijvoorbeeld op een wisbordje. 

Minimaal 80% van de groep moet het leerdoel beheersen voordat je verder kunt gaan. Anders ga je terug naar de instructie. 
Heeft meer dan 80% van de leerlingen het doel behaald? Dan gaan zij zelfstandig verder met Fase 7: de zelfstandige verwerking. De andere leerlingen doen eerst mee met fase 8: de verlengde instructie, voordat ze zelfstandig gaan werken. 

Fase 7: Zelfstandige verwerking

De leerlingen gaan zelfstandig aan de slag met de verwerking van het leerdoel door middel van opdrachten waarbij ze het geleerde toepassen.

Fase 8: Verlengde instructie

De leerlingen die bij Fase 6: De kleine lesafsluiting het doel nog onvoldoende beheersen krijgen een verlengde instructie. Je geeft extra uitleg en laat de leerlingen oefenen met nieuwe voorbeelden voordat ze beginnen met de zelfstandige verwerking. 

De grote lesafsluiting

Samen met de leerlingen evalueert de leerkracht de les. Er wordt (klassikaal) besproken welke opdrachten lastig waren en hoe die zijn opgelost. De leerkracht toetst bij de leerlingen of de uitleg helder was. Leerstrategieën en werkgedrag worden besproken. Hoe ging bijvoorbeeld het samenwerken? Vervolgens blikt de leerkracht vooruit naar een volgende les. Het maakt de leerlingen bewust van hoe de kennis of vaardigheid binnen de rest van het thema of schoolvak past. De leerlingen laten op hun beurt zien of ze het lesdoel hebben behaald. Zo niet, dan kom je later nog eens terug op het onderwerp door bij de volgende keer dat het vak op het rooster hiermee te starten. 

Wat zijn Controle van Begrip-vragen?

Wanneer je tijdens de les vragen stelt als ‘Is dit duidelijk?’ of ‘Begrijpt iedereen wat er bedoeld wordt?’, zullen de meeste leerlingen bevestigend knikken. Maar je weet dan niet zeker of ze het daadwerkelijk snappen. Met een controle-van-begrip-vraag (CVB-vraag) dwing je je leerlingen actief hun begrip van een concept te tonen. Het doel is om binnen enkele minuten na een stukje uitleg te controleren of de leerlingen het snappen. De CVB-vragen vormen een rode draad door de verschillende instructiefases. Je stelt deze vragen op verschillende momenten tijdens je les met EDI. 

CVB-vraag binnen het EDI-model uit Faqta Nederlands, groep 6, thema: Machtsvertoon

Welke stappen volg je voor een goede CVB-vraag?

Uiteraard leg je eerst een vaardigheid of concept kort en krachtig uit.

• Vervolgens stel je een specifieke vraag die over de zojuist gegeven uitleg gaat.
• Belangrijk: Bied alle leerlingen een paar seconden verplichte denktijd (3 tot 5 seconden bij een eenvoudige vraag en 8 tot 10 seconden bij een moeilijke vraag). Niemand mag nog een hand opsteken of iets op zijn wisbordje schrijven.
• Je geeft willekeurig een leerling de beurt (bijvoorbeeld m.b.v. ijsstokjes/beurtenbakje) of je laat iedereen tegelijkertijd hun antwoord op een wisbordje schrijven.
• Je luistert naar de antwoorden en de onderbouwing van de leerling.
• Als laatste geef je feedback. Je herhaalt het goede antwoord, stelt de instructie bij of legt het meteen opnieuw uit wanneer (een deel van) de klas het nog niet snapt.

Zelfvertrouwen vergroten met CVB-vragen

Je geeft bij een CVB-vraag verschillende leerlingen de beurt. Door het goede antwoord van een leerling te herhalen en vervolgens een minder sterke leerling de beurt te geven, krijgt die leerling de kans om zijn begrip actief te ontwikkelen. Je bevordert zo het zelfvertrouwen bij je leerlingen. Ook wanneer je de wisbordjes gebruikt, kun je dit doen. Na een eerste CVB-vraag laat je de leerlingen opnieuw een antwoord geven zodat ze de kans krijgen zich te verbeteren. 

Verschillende soorten CVB-vragen

Binnen het EDI-model wordt onderscheid gemaakt tussen drie verschillende soorten CVB-vragen. Je hebt:

• conceptvragen

• vaardigheidsvragen

• verdiepingsvragen of verantwoordingsvragen.

Met conceptvragen controleer je of leerlingen een regel, begrip of definitie begrijpen:

In groep 7 leren de leerlingen over verschillende doelen van een tekst, zoals informeren, amuseren, overtuigen, activeren en instrueren. Van ieder begrip heb je een uitleg gegeven. Een conceptvraag hierbij kan zijn: “Wat is het grootste verschil tussen informeren en amuseren? Schrijf op je wisbordje.”

uit: Faqta Nederlands, groep 7, thema: De allerkleinsten op aarde

Een vaardigheidsvraag gebruik je om te controleren of de leerlingen concrete stappen of vaardigheden kunnen uitvoeren.

In groep 6 leren de leerlingen wat een werkwoordelijk gezegde is en dat dit bestaat uit één of meerdere werkwoorden in een zin. Samen met bijvoorbeeld hun schoudermaatje gaan ze zelf drie zinnen maken met één, twee en drie werkwoorden. Ze schrijven dit op op hun wisbordjes.

uit: Faqta Nederlands, groep 6, thema: Machtsvertoon

Met een verdiepings- of verantwoordingsvraag toets je het waarom achter een antwoord. Zo kun je gokken uitsluiten.

In groep 8 ontdekken de leerlingen wat een bijwoordelijke bepaling is. Je hebt ze uitleg gegeven over wat een bijwoordelijke bepaling is en hoe ze deze kunnen vinden in een zin. Om erachter te komen of ze het concept echt begrijpen, laat je ze niet direct zinnen ontleden. Dan zouden ze kunnen 'gokken'. Door ze in hun eigen woorden uit te laten leggen hoe ze het ontleden aan zouden pakken, controleer je of ze voldoende begrip hebben van het concept.  

uit: Faqta Nederlands, groep 8, thema: De aarde in beweging